• Wyślij znajomemu
    zamknij [x]

    Wiadomość została wysłana.

     
    • *
    • *
    •  
    • Pola oznaczone * są wymagane.
  • Wersja do druku
  • -AA+A

Dekada Edwarda Gierka w podręcznikach gimnazjalnych – „Wiadomości Historyczne”

21:13, 20.03.2011
Dekada Edwarda Gierka w podręcznikach gimnazjalnych – „Wiadomości Historyczne” Jedni wspominają go z sentymentem. Drugim kojarzy się wyłącznie z wadami dawnego ustroju. Edward Gierek. A jak opisują go podręczniki?

Jedni wspominają go z sentymentem. Drugim kojarzy się wyłącznie z wadami dawnego ustroju. Edward Gierek. A jak opisują go podręczniki?


Podziel się:   Więcej
Postać Edwarda Gierka budzi skrajne emocje. Trudno stwierdzić, czy ocena jego działalności ma więcej przeciwników czy zwolenników. Jedno jest pewne. Urodzony w Sosnowcu, pracujący zarówno na rzecz Zagłębia Dąbrowskiego, jak i Śląska, a potem jako I Sekretarz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej [PZPR] na rzecz całego kraju, mocno zapisał się w pamięci Polaków.

Z perspektywy minionych ponad 40 lat, historykom nadal trudno jest jednoznacznie ocenić dekadę jego rządów. Szczególnie wiele kontrowersji wzbudza prowadzona przez niego polityka ekonomiczna. Dylematy te dostrzec można również wśród polskiego społeczeństwa, w mediach i wśród polityków. W związku z tym że nie są oni zgodni co do oceny czasów Gierka, rodzi się pytanie: jak okres ten prezentują i oceniają współczesne podręczniki historii dla szkół gimnazjalnych1, w których uczeń zwykle po raz pierwszy styka się z tym zagadnieniem?

W podstawach programowych dla gimnazjów z 1999 i 2002 r. tematykę tę umieszczono w punkcie 19. Napisano tam, że przedmiotem poznania uczniów pozostają „(…) przemiany gospodarczo-społeczne w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej; kryzysy polityczne lat 1956,1968, 1970; wybór Polaka na papieża; rok 1980 i powstanie „Solidarności„(…)”. Nie są to więc wyraźne określenia dotyczące zagadnień, które winni poznać uczniowie III klas szkół gimnazjalnych.

Realizując powyższy temat, analizie poddano narrację autorską zawartą w 11 podręcznikach, przeznaczonych dla uczniów gimnazjów (tabela 1), a przedmiotem rozważań uczyniono sposób prezentacji w nich rządów Edwarda Gierka w okresie 1970–1980 roku, tj. kiedy pełnił funkcję I sekretarza PZPR, dotyczący następujących zagadnień:

1) polityki wewnętrznej,
2) gospodarki,
3) polityki zagranicznej,
4) kultury oraz
5) relacji stosunków: Państwo-Kościół.

Nie omieszkano zwrócić też uwagi na pozanarracyjny przekaz wiadomości na analizowany temat.
Natomiast w tabeli 2 przedstawiono wyniki analizy wiadomości dotyczących dekady Gierka. Nie we wszystkich jednak pracach – ze względu na przyjęcie różnego sposobu ujęcia dziejów PRL – można wyraźnie wydzielić zaprezentowane wyżej kwestie. Wspominany wyżej brak rozdzielenia niektórych informacji spowodować może trudności uczniów w zrozumieniu wielu zagadnień i w ich łączeniu z wcześniej uzyskaną wiedzą.

Wszystkie podręczniki opisujące genezę rozpoczęcia przez Gierka działalności w skali ogólnopolskiej uznały, że były nimi wydarzenia Grudnia 70, w wyniku których odsunięto od władzy W. Gomułkę, przy czym część z nich (GWO, OE Pazdro, Nowa ERA I i II, Operon) nie podała żadnej informacji, kim był on dotychczas. O ile jednak problem dojścia do władzy E. Gierka prezentują wszystkie prace, to moment jej utraty przez niego, nie jest już tak czytelny, a dwa opracowania (WSiP, Juka) faktu tego wcale nie odnotowały. Jeden z podręczników (WSiP) informacje na temat stricte dekady Gierka zakończył na roku 1977 i powstaniu ROPCiO, a kolejne wydarzenia zaprezentował już w rozdziale Polska Papieża i „Solidarności”, gdzie także nie wspomniał o I sekretarzu tego okresu. Pominął też postać Stanisława Kani i zmian politycznych, jakie zaszły po porozumieniach sierpniowych.

Jedyną informację na temat rządzących sformułował następująco: Od 1981 roku na czele partii, rządu i wojska stała jedna osoba – gen. Wojciech Jaruzelski. Taka prezentacja tych zagadnień spowodować może, że niektórzy uczniowie uznają, że Edward Gierek pełnił funkcję kierowniczą w PZPR aż do ogłoszenia stanu wojennego. Jak, kiedy i dlaczego został odwołany, tego nie podano. Podobnie sprawę tę zaprezentowano w innym z analizowanych podręczników (Juka). O dekadzie Gierka napisano tu w rozdziale pt. Dążenia do zmiany systemu politycznego w Polsce. Podano w nim krótki opis wydarzeń, zakończony na papieskiej pielgrzymce do ojczyzny w 1979 roku, a przy prezentacji kolejnego tematu pt. Polski sierpień, zawarto informacje na temat porozumień sierpniowych, powstania NSZZ „Solidarność” i stwierdzono: W połowie 1981 premierem rządu został generał Wojciech Jaruzelski (...). I tutaj, podobnie jak w poprzedniej pracy, brakuje wyjaśnienia jak doszło do usunięcia Gierka z zajmowanego stanowiska.

Zagadnienia dotyczące różnych aspektów polityki podnosiły wszystkie z analizowanych prac. Zaprezentowały one najważniejsze fakty dotyczące wydarzeń z grudnia 1970 r. i czerwca 1976, powstania KOR-u oraz związanych z podpisaniem porozumień sierpniowych.
Oceny pojawiają się w nich sporadycznie. Można nawet odnieść wrażenie, że autorzy ich unikają. Informacji na temat nowelizacji konstytucji nie zamieszczono w kilku pracach (OE Pazdro, Nowa Era I, Operon), a do narracji jednej z nich (Juka) wkradł się błąd merytoryczny, bo podano w niej, że miała ona miejsce w 1975 roku. Pozostałe prace w różnym stopniu wyczerpały ten temat, np.: W 1976 roku doprowadzono do zmian w konstytucji, w której znalazły się zapisy o przewodniej roli PZPR w społeczeństwie oraz o przyjaźni i współpracy z ZSRR. Wywołały one protest środowisk inteligenckich (Operon); Polityka Gierka również opierała się na całkowitym podporządkowaniu Związkowi Radzieckiemu oraz nieograniczonej władzy PZPR (zmiany w konstytucji wprowadzone w 1976 roku mówiły o PZPR jako o »przewodniej sile społeczeństwa« (Demart).

Natomiast jedno z opracowań (Żak) poświęciło temu faktowi krótki podrozdział, zawierający również jakby nieśmiałą próbę oceny: Choć nowy I sekretarz przykładał mniejsze znaczenie do spraw ideologicznych niż jego poprzednik, to nie poniechał działań mających na celu umacnianie ustroju.

Przy prezentacji zagadnienia nowego podziału administracyjnego (Rożak I i II, Juka, Operon) uwypuklono różne motywy tej decyzji, np.: W 1975 r. aby zmniejszyć władzę lokalnych pierwszych sekretarzy komitetów wojewódzkich PZPR, przeprowadzono nowy podział administracyjny kraju (Rożak I); Miał on służyć zmniejszeniu władz lokalnych funkcjonariuszy partyjnych, stał się jednak przyczyną znacznych wydatków na rozbudowę biurokracji (Rożak II), (…) kierownictwo partii dążyło do centralizacji władzy i zachowania kontroli nad wszystkimi dziedzinami życia (Juka) i w innym tonie: Zwiększono liczbę województw z 17 do 49, co w założeniu miało ułatwić awans miast stających się ośrodkami wojewódzkimi (Operon). Znacznie słabiej zaznaczono w analizowanych podręcznikach, wskazane w tabeli 2, dziedziny polityki gospodarczej omawianej dekady. Stan taki można przypisać pewnej tendencji do marginalizowania historii gospodarczo-społecznej w podręcznikach szkolnych do historii. Dobrze natomiast naświetlono w nich informacje na temat: budowy Huty Katowice, rozpoczęcia produkcji Fiata 126p i budownictwa mieszkaniowego.

Trzeba podkreślić, że wszystkie podręczniki nie omieszkały wspominać o tym, że dekada Gierka i ówczesna aktywność gospodarcza Polski wynikała z tzw. działalności pożyczkowej prowadzonej przez ówczesną ekipę rządzącą, przez co inwestycje były głównie finansowane z kredytów. Jednak tylko sześć z w/w prac podało jeden ze skutków nierentownych projektów czyli rosnące zadłużenie kraju (Rożak I i II, Juka, OE Pazdro, Operon i Nowa Era II). Może dziwić, ale tylko w narracji trzech podręczników (GWO, WSiP, Żak) wspomniano o rozpoczęciu odbudowy Zamku Królewskiego, w dwóch (Juka, WSiP) – o tzw. Gierkówce, czyli drodze szybkiego ruchu, która połączyła Katowice z Warszawą, przy czym w tym pierwszym zamieszczono tę informację w podrozdziale omawiającym cykliczność kryzysów społeczno-ekonomicznych w Polsce, po informacjach o stanie wojennym i jego skutkach. Napisano w nim: Szansą dla gospodarki miały być lata siedemdziesiąte (…) rozwijano sieć komunikacyjną (np. trasa Warszawa-Katowice). Takie ujęcie nie służy pomocą w integ- rowaniu nowych informacji ucznia z już utrwalonymi na wcześniejszych zajęciach.
Na tle przedstawionej wyżej analizy polityki wewnętrznej i gospodarczej, bardzo słabo wypada prezentacja faktów i wydarzeń dotyczących polityki zagranicznej. Pięć podręczników (Rożak I i II, Nowa Era I, WSiP, Demart) podało informację o „otwarciu Polski na Zachód”, ale tylko jeden (Nowa Era I) uzasadnił tę tezę informacjami o wizytach w Polsce w tym czasie prezydentów: Francji i Stanów Zjednoczonych. Stan taki budzi pewne refleksje, bo przecież prezydent Nixon był pierwszym przywódcą USA, który odwiedził Polskę, a w omawianym okresie miały miejsce jeszcze wizyty innych przywódców USA czyli prezydenta Forda i Cartera. Politykę zagraniczną dekady Gierka potraktowano więc w nich bardzo marginalnie, a w pięciu podręcznikach (Juka, OE Pazdro, Operon, Żak, Nowa Era II) zupełnie ją pominięto.

Podobnie zmarginalizowana została w prezentowanych opracowaniach sprawa kultury, sportu, rozrywki i szeroko rozumianego życia społecznego w czasach gierkowskich. Najwięcej informacji na ten temat zaprezentowały dwa podręczniki (Rożak I i II), które przemianom społecznym omawianej dekady poświęciły osobny temat. Rozdziały dotyczące wspomnianych wyżej treści pojawiły się także w kolejnych dwóch opracowaniach (WSiP, Demart) z tym, że dotyczyły one całego okresu PRL-u. Szkoda, że te właśnie treści potraktowano po „macoszemu”. Wiele bowiem wydarzeń i nazwisk z tamtych lat, np.: gest Kozakiewicza, „Orły” Górskiego, Irenę Szewińską czy Marylę Rodowicz wspomina się i dzisiaj, po upływie czterdziestu lat. Niektóre osoby nadal cieszą się dużą sympatią młodzieży, a przecież początek ich sukcesów miał miejsce właśnie w latach 70. XX w. Znacznie pełniej w prezentowanych książkach szkolnych przedstawione zostały relacje: Państwo-Kościół. Bezsprzecznie, najważniejszym wydarzeniem był wybór ks. kardynała Karola Wojtyły na stolicę Piotrową i jego I pielgrzymka do ojczyzny w 1979 roku. I dlatego wspomina o nich większość podręczników. Nie zawsze jednak przy podawaniu informacji, że Polak został papieżem, zamieszczono komentarz dotyczący tego, jak fakt ten wpłynął na sytuację międzynarodową Polski.

Podnosząc kwestię rządów Gierka w specyficznych opracowaniach, jakimi pozostają podręczniki szkolne, warto zwrócić uwagę i na to, czy podejmowany zakres informacji przekazany został uczniom także za pomocą innych, pozatekstowych źródeł wiedzy.

We wszystkich podręcznikach prezentujących dekadę rządów Edwarda Gierka element narracji autorskiej wsparto materiałem ilustracyjnym. Natomiast teksty źródłowe zamieszczono w sześciu opracowaniach (Rożak I i II, Juka, GWO, Nowa Era II, WSiP), a wśród nich te, które podały: zmiany wprowadzone do Konstytucji w 1976 roku (Rożak I i II), apel do społeczeństwa i władz PRL-u (Juka, GWO) oraz akt zawiązania KOR-u (WSiP). Tylko w dwóch pracach umieszono mapy: nowego podziału administracyjnego (Rożak I) i ważniejszych ówczesnych ośrodków przemysłowych (Nowa Era I). Niewiele podręczników podało uczniom wskazówki dotyczące możliwości rozszerzenia wiedzy w literaturze uzupełniającej (Rożak I i II). Z kolei elementy kontrolno-utrwalające umieściły prawie wszystkie opracowania (z wyjątkiem OE Pazdro).

Podsumowując można stwierdzić, że podręczniki nadal przykładają zbyt dużą wagę do opisu faktograficznego, bez podawania kontekstu omawianych wydarzeń. Tym samym pozbawiają uczniów możliwości zdobywania wiedzy z innych pozanarracyjnych źródeł, a także w niewielkim stopniu wpływają na wyobraźnię ucznia (choćby poprzez sformułowania: wtedy po raz pierwszy Polak miał okazję napić się Coca-coli). Te ostatnie słowa można uznać niewątpliwie za detale, ale często to one przybliżają uczniom tzw. „ludzką twarz historii”.


1. Podręcznik szkolny od wieków jest jednym z podstawowych środków dydaktycznych wykorzystywanych w procesie nauczania-uczenia się. Dziś wyróżnia się trzy typy narracji: opisową, wyjaśniającą i wartościującą. Autorka niniejszego tekstu podziela zdanie Z. Urygi i M. Fica dla których „ocena dzieł i dokonań oraz osąd o wartościach poszczególnych okresów kultury” stanowią jeden z głównych elementów decydujących o wartości naukowej i dydaktycznej podręcznika. Por.: Z. Uryga, Kryteria oceny podręczników szkolnych do literatury i historii, [w:] Prace Komisji do Oceny Podręczników Szkolnych, red. A. Kastory, G. Chomicki, Kraków 2006, t. I, s. 15; M. Fic, „Blaski” i „cienie” Drugiej i Trzeciej RP w wybranych współczesnych podręcznikach historii i wiedzy o społeczeństwie dla szkół ponadgimnazjalnych, [w:] Dwa Dwudziestolecia Rzeczpospolitej. Oświata – Religia – Kultura i społeczeństwo. Próba bilansu, red. M. Fic, L. Krzyżanowski, M. Skrzypek, Katowice 2010, s. 131.

Joanna Górska (Uniwersytet śląski)

Artykuł ukazał się w numerze 2/2011 „Wiadomości Historycznych”